ADDIE-model: de 5 fasen, praktijkvoorbeelden en templates

Ga in enkele minuten van storyboard naar een interactieve cursus

Begin gratis

Stel je een ziekenhuis voor met vijf gebouwen en op elke afdeling een BHV'er (het voorbeeld is fictief). Na een ontruimingsoefening ontdekt de veiligheidsmanager dat de BHV'ers in twee gebouwen hun vluchtroute niet kennen en dat maar weinigen weten hoe je patiënten verplaatst die niet kunnen lopen. De snelle oplossing: iedereen een presentatie sturen. Wie met ADDIE werkt, begint met een vraag: wat moeten BHV'ers precies anders doen, in welk gebouw, en hoe weten we dat ze het kunnen?

Het ADDIE-model is een aanpak in vijf fasen om opleidingen te ontwerpen: Analysis (analyse), Design (ontwerp), Development (ontwikkeling), Implementation (implementatie) en Evaluation (evaluatie). Als instructional designer bij Coursebox, waar we software voor instructional design maken, zie ik dat de meeste opleidingsprojecten een variant van die vijf fasen volgen, of het team dat nu ADDIE noemt of niet.

Wat is het ADDIE-model?

ADDIE is een systematische aanpak om opleidingen te ontwikkelen, verdeeld over vijf fasen. Elke fase beantwoordt één vraag en levert iets op waar de volgende fase op voortbouwt.

Casestudy: kennistoets en praktijktoets in een opleiding voor verpleegkundigen

Een opleidingsziekenhuis in het zuiden van India gebruikte ADDIE om voor 92 verpleegkundigen een opleiding in COVID-zorg voor kinderen te ontwikkelen. De gemiddelde score op de kennistoets steeg van 10,3 naar 14,1 van de 20 punten. In de studie werd ook een OSCE gebruikt, een praktische klinische toets.

De onderzoekers vonden geen statistisch significante correlatie tussen de scores op de natoets en de OSCE. Dat bewijst niet dat quizresultaten nooit iets over vaardigheid zeggen, en het laat ook niet zien wat een individuele verpleegkundige kon. Wel laat het zien waarom deze evaluatie zowel kennis als praktijkbewijs nodig had.

Koppel in je eigen plan elk leerdoel aan de toetsing die erbij hoort. Kennis kun je met een quiz toetsen; bij een praktisch leerdoel moet je de uitvoering observeren. Het ging hier om één programma, niet om een vergelijking die aantoont dat ADDIE beter is dan andere aanpakken.

Michael Molenda noemt ADDIE "niet meer dan een informele term voor een systematische aanpak van instructieontwikkeling" (Performance Improvement, 2003). Zo kun je er het best naar kijken: minder als een strikt model dan als de opzet die de meeste opleidingsprojecten gemeen hebben.

Waar ADDIE vandaan komt

ADDIE wordt meestal toegeschreven aan Florida State University in 1975. Dat komt in de buurt, maar klopt niet helemaal.

In 1975 leverde het Center for Educational Technology van Florida State voor het Amerikaanse leger de Interservice Procedures for Instructional Systems Development (IPISD) op, later uitgebreid naar de luchtmacht, de marine en de mariniers. De samenvatting noemt "vijf hoofdfasen, namelijk: analyze, design, develop, implement en control." De vijfde fase heette dus control, niet evaluate.

Molenda zocht naar een oorspronkelijk ADDIE-model en vond er geen: "Er is geen origineel, volledig uitgewerkt model, alleen een overkoepelende term voor een familie van modellen". Volgens hem dateert de term van omstreeks eind jaren tachtig, toen die de gangbare naam werd voor het proces van instructional systems design.

Ook de versie uit 1975 was niet strikt lineair. In de vijfde fase staat dat verzamelde gegevens "kunnen dienen als kwaliteitscontrole op de instructie en als input voor elke fase van het systeem om die te herzien." Volgens mij is de lineaire watervalversie van ADDIE die critici aanvallen een latere vereenvoudiging.

De vijf fasen, uitgewerkt aan de hand van één programma

Ons fictieve ziekenhuis heeft vijf gebouwen en BHV'ers die hun toegewezen taken bij brand moeten uitvoeren volgens lokaal goedgekeurde procedures. Uit een oefening bleek dat er hiaten zitten in de kennis van vluchtroutes en in het helpen van patiënten die niet kunnen lopen. Het programma combineert instructie met begeleid oefenen en controles waarbij die taken worden geobserveerd. Als ADDIE-voorbeeld is het nuttig omdat de bevindingen uit de oefening de leerdoelen, het materiaal, de organisatie en de evaluatie moeten bepalen, in plaats van meteen tot een presentatie te leiden.

Analyse (Analysis)

In de analysefase bepaal je wat het probleem is voordat iemand iets gaat maken. In het ziekenhuis betekent dat: elk gebouw doorlopen met de BHV'er, oefenrapporten doornemen en met afdelingshoofden praten.

• Wat eruit kwam: het hiaat verschilt per gebouw. BHV'ers in twee gebouwen kennen hun route niet en maar weinig BHV'ers weten hoe je een patiënt verplaatst die niet kan lopen. In de nachtdienst is er minder personeel.
• De beslissing: de opleiding behandelt de routes per gebouw en het verplaatsen van patiënten. Een plattegrond met de route op elke afdelingsdeur is geen opleiding, maar lost zonder cursus al een deel van het probleem op.
• Wat je verzamelt: de brandprocedures van het ziekenhuis, de plattegronden en de oefenrapporten. Dat wordt het bronmateriaal voor de ontwikkeling.

Bronmateriaal vroeg verzamelen: dat zien we terug in onze eigen data.

Dat is een correlatie en geen bewijs, maar het komt overeen met wat ik zie. In onze supportinbox kwamen we een taalschool tegen die Engelse les voor kinderen aanbiedt en een cursus van 16 weken over een roman wilde maken. De school kreeg het gewenste resultaat zodra ze de AI-cursusmaker een samenvatting van het boek per hoofdstuk als basis gaf. In de analysefase verzamel je dat soort bronnen.

Ontwerp (Design)

In de ontwerpfase zet je de analyse om in een plan: leerdoelen, toetsing, opbouw en activiteiten. Voor het ziekenhuis:

• Leerdoel: bij een brandalarm in het eigen gebouw leidt de BHV'er iedereen in de eigen zone naar de juiste uitgang en start de horizontale ontruiming van patiënten die niet kunnen lopen, binnen de tijd die in het brandplan van het ziekenhuis staat.
• Toetsing: een getimede oefening in elk gebouw, geobserveerd aan de hand van een checklist, plus een korte kennischeck over de alarmcodes.
• Opbouw: een online module van 30 minuten per gebouw, gevolgd door een begeleide oefening.

In dit ziekenhuisvoorbeeld keurt de veiligheidsmanager het ontwerp goed voordat de ontwikkeling begint. Dat is een keuze van dit project. ADDIE schrijft geen formele goedkeuring na elke fase voor; kies beoordelingsmomenten die bij het risico passen en blijf het hele traject formatief evalueren.

Ontwikkeling (Development)

In de ontwikkelfase maak en test je de opleiding. De modules worden geschreven op basis van de eigen procedures van het ziekenhuis, de brandveiligheidscoördinator controleert of ze kloppen en enkele BHV'ers proberen ze uit vóór de uitrol.

Deze fase verandert het meest door AI-cursusmakers. Mijn ervaring is dat een eerste versie op basis van de brondocumenten nu uren kost in plaats van weken. Zo houd je meer tijd over voor de beoordeling en de pilot, waarin fouten naar boven komen. De beoordeling door een inhoudsdeskundige blijft onmisbaar.

Implementatie (Implementation)

In de implementatiefase bied je de opleiding aan. In het ziekenhuis betekent dat: alle BHV'ers inschrijven, hun leidinggevenden vertellen wat ze daarna moeten ondersteunen, de oefeningen per gebouw en dienst inplannen, en iemand aanwijzen die tijdens de uitrol vragen beantwoordt.

Evaluatie (Evaluation)

In de evaluatiefase ga je na of het heeft gewerkt, zowel tijdens het project (formatief) als na de lancering (summatief). Het ziekenhuis kijkt of BHV'ers de getimede oefening halen, of de ontruimingstijden de komende twee kwartalen verbeteren en of de routeproblemen uit de analyse zijn verdwenen. Het Kirkpatrick-model biedt een gangbare structuur voor het summatieve deel.

Casestudy: bijscholing van gespecialiseerde verpleegkundigen in een ziekenhuis in Zhejiang, China

Een ziekenhuis in Zhejiang gebruikte ADDIE om een bijscholing te ontwikkelen voor 36 gespecialiseerde verpleegkundigen in peritoneale dialyse, met inbreng van 22 experts. De gepubliceerde evaluatie meldt hogere examenscores en meer klinieken die zelfstandig door verpleegkundigen worden geleid, naast betere patiëntindicatoren.

Na het programma werden lagere percentages peritonitis en katheterinfecties gemeld. Er was geen controlegroep, dus veranderingen in de patiëntenzorg zijn niet alleen aan ADDIE toe te schrijven. Het programma bood ook ondersteuning om de nieuwe vaardigheden van de verpleegkundigen in de praktijk te brengen: de implementatie hoorde naast de cursus bij de interventie.

Is het ADDIE-model verouderd?

Er is wel degelijk kritiek. In 2000 stelde een artikel in het tijdschrift Training de vraag of instructional systems design nog wel relevant was. In het debat dat volgde, noemde een criticus het "te algemeen en te simplistisch om echt te helpen bij het gedetailleerde ontwerp van instructie", terwijl een ander zei dat het "het beste is wat we hebben, als we het goed gebruiken" (Training, 2002).

Mijn ervaring is dat de meeste klachten gaan over slecht uitgevoerde ADDIE-trajecten: maandenlange analyses, een ontwerpdocument dat niemand leest en een evaluatie die er nooit komt. Sophie Oberstein van ATD zegt het zo: "ADDIE wordt misschien lineair weergegeven, maar het is niet de bedoeling dat je het zo uitvoert" (ATD, 2022).

Het model wordt ook nog formeel gebruikt. In het concept-opleidingsplan 2025 van de politie van Chicago staat dat het Independent Monitoring Team, dat onder een federale schikking toezicht houdt op het korps, "het ADDIE-model gebruikt als evaluatiestandaard bij het monitoren van de ontwikkeling van opleidingen bij het korps" (Chicago Police Department, opleidingsplan 2025). Het Britse ministerie van Defensie werkt met een proces uit de ADDIE-familie dat het de Defence Systems Approach to Training noemt.

Casestudy: bewustwording van cyberveiligheid bij een maritieme fabrikant

In zijn opleidingsproject bij Oceanvolt gebruikte Niroj Chaulagain ADDIE en het NIST Cybersecurity Framework om een bewustwordingssessie te ontwikkelen voor medewerkers uit verschillende afdelingen van een maritieme fabrikant. Veertien medewerkers vulden de nulmeting in; zestien volgden de sessie en dertien vulden de enquête na afloop in.

De behoefteanalyse bracht hiaten aan het licht in governance, herstelprocedures en kennis van het beleid. De sessie combineerde korte uitleg, gecontroleerde demonstraties en discussie, met een interne wiki om later op terug te vallen. Na de opleiding gaven de respondenten hoge scores voor zowel de relevantie als hun zelfvertrouwen, en in hun feedback vroegen ze om meer voorbeelden uit het eigen bedrijf.

Dit is een kleine casus uit een scriptie, geen gecontroleerd onderzoek dat minder beveiligingsincidenten aantoont. De waarde voor een ADDIE-plan zit in de koppeling van vastgestelde hiaten aan opleidingskeuzes en vervolgondersteuning. Scores voor zelfvertrouwen tonen op zichzelf niet aan dat medewerkers een echt incident kunnen herkennen of afhandelen.

Van analyse naar cursus in Coursebox

ADDIE beschrijft het werk van het opleidingsteam en niet de volgorde waarin cursisten leren. Op 6 oktober 2026 heb ik getest wat er gebeurt als je de resultaten van dat werk aan Coursebox geeft, onze eigen AI-cursusmaker. Ik gaf Coursebox het BHV-voorbeeld zoals een ontwerper dat na de analyse en het ontwerp in handen zou hebben: de bevindingen uit de oefening, het leerdoel, de geplande opbouw en de brand- en ontruimingsprocedure van het ziekenhuis. Die procedure beschrijft de uitgangen van elk gebouw, de alarmcodes, de RACE-handelingen voor de BHV'er (remove, alert, contain, extinguish of evacuate: redden, alarmeren, uitbreiding van de brand beperken, blussen of ontruimen) en de plek waar de evacuatiesleeën liggen.

Coursebox maakte de cursus waar het ontwerp om vroeg: 8 secties, 14 pagina's en ongeveer 54 minuten. Eerst komt een gezamenlijke module over alarmcodes en RACE, dan een module per gebouw en daarna de voorbereiding op de nachtdienst en de begeleide ontruimingsoefening. Elke gebouwmodule gebruikt de eigen procedure van dat gebouw. De module voor gebouw A behandelt ontruiming in de acute zorg, met een pagina over de evacuatieslee bij de verpleegpost en een beslissing over ontruiming tijdens de nachtdienst. De module voor gebouw C, waar de meeste mensen kunnen lopen, heeft een scenario waarin rook de centrale entreehal blokkeert. Elke module eindigt met een korte check op de juiste reactie.

De analysebevindingen bepaalden wat de cursus behandelt en de procedure leverde de feiten, dus de eerste versie was meteen specifiek voor dit ziekenhuis. Zo hoort de ontwikkelfase te werken. Bij mijn beoordeling weet ik daarna precies wat ik moet doen: ik controleer met de veiligheidsmanager de routes per gebouw aan de hand van het brandplan en test één gebouwmodule met BHV'ers voordat de rest wordt uitgerold.

ADDIE, SAM en Agile vergeleken

Je hoeft niet te kiezen. In mijn projecten zet ik prototyping in SAM-stijl vaak tussen de analyse en de evaluatie van ADDIE, wat dicht in de buurt komt van rapid prototyping. Plan je afzonderlijke lessen, dan past het ASSURE-model binnen een ADDIE-programma. Agile instructional design voegt daar een manier aan toe om het werk te organiseren rond regelmatige feedback en bruikbare tussenversies.

Beperkingen van ADDIE

• Het kan traag worden en veel documentatie vragen als elke fase op volledige goedkeuring wacht voordat de volgende begint.
• Het beschrijft fasen, geen methoden. ADDIE zegt dat je moet ontwerpen, maar niet hoe. Daarvoor heb je nog steeds modellen nodig zoals de negen instructiegebeurtenissen van Gagné of de principes van Merrill.
• Evaluatie wordt vaak geschrapt. Veel projecten stoppen bij een tevredenheidsonderzoek en een quiz, en die zeggen weinig over de vraag of mensen hun werk kunnen doen.
• Late wijzigingen zijn duur als het team het ontwerp bevriest.

Gebruik ADDIE om ontwerpkeuzes op elkaar af te stemmen

Met ADDIE werkt een team vanuit dezelfde structuur: het probleem doorgronden, de leerervaring ontwerpen, de opleiding maken, de uitvoering ondersteunen en het resultaat evalueren. Het model is nuttig als de keuzes in die stappen met elkaar verbonden blijven en nieuwe gegevens eerder werk kunnen veranderen. Zie je elke fase als een document dat één keer wordt goedgekeurd, dan kan het traject traag worden terwijl het eigenlijke prestatieprobleem blijft liggen.

Zet daarom bovenaan je projectplan de taak die mensen moeten uitvoeren en het bewijs dat verbetering zou aantonen. Stem daarna leerdoelen, oefeningen en toetsing op elkaar af, kies beoordelingsmomenten die bij het risico passen en regel de ondersteuning bij de implementatie vóór de lancering. Evalueer het hele traject door. Legt de pilot een verkeerde aanname bloot, pak die dan aan zolang het ontwerp nog te wijzigen is. Het ziekenhuisvoorbeeld vraagt om lokaal goedgekeurde procedures en geobserveerde prestaties; een afgerond cursusbestand is maar één onderdeel van dat werk.